Η νευροψυχολογία της πρόσληψης τροφής: Χαρτογράφηση ενός πεινασμένου εγκεφάλου (ΙI)

Το φαγητό είναι ηδονή. Η ευχαρίστηση που προσφέρει έχει περιγραφεί ακόμα και με ενοχικούς θρησκευτικούς όρους ως λαιμαργία στα 7 θανάσιμα αμαρτήματα. Και όντως αν η πρόσληψη τροφής ρυθμιζόταν μόνο από ομοιοστατικούς μηχανισμούς, οι περισσότεροι από εμάς θα είχαν το ιδανικό σωματικό βάρος, και το φαγητό θα ήταν άλλη μια αδιάφορη ασυνείδητη λειτουργία, ένα αναγκαίο κακό. Τι είναι αυτό λοιπόν που διαμορφώνει και διαφοροποιεί το διατροφικό μας συνεχές από το απλά να τρώμε για να επιβιώσουμε μέχρι να πέφτουμε σε «κώμα» από ένα υπερφαγικό επεισόδιο με θερμιδικές βόμβες; Τί είναι αυτό που αλλάζει από την ισορροπημένη διατροφή στις διαταραχές διατροφής; Το κύκλωμα ανταμοιβής του εγκεφάλου έχει ενοχοποιηθεί και για αυτό.

Ο δρόμος από τον εγκέφαλο προς το στομάχι: Ηδονικό σύστημα πρόσληψης τροφής

Ας το παρουσιάσουμε με αναλογίες εθισμού στις ναρκωτικές ουσίες: ο μηχανισμός είναι παρόμοιος. Ο εγκέφαλος έχει ένα κέντρο ηδονής, μία περιοχή που ονομάζεται επικλινής πυρήνας (nucleus accumbens-NAcc). Εδώ ενεργοποιούνται τα συστήματα του εθισμού, μέσω δύο νευροδιαβιβαστών: του GABA και των Οπιοειδών. Κάθε νευροδιαβιβαστής προτιμά και διαφορετικό είδος τροφών. Με το GABA αυξάνεται η πρόσληψη υδατανθράκων και λιπαρών, ενώ με τα Οπιοειδή ευνοείται η πρόσληψη τροφών με λιπαρά. Είναι γνωστές οι καταπραϋντικές ιδιότητες του λεγόμενου ‘comfort food’. Ο εγκέφαλος θα αποφασίσει πότε θέλει να καταναλώσει λιπαρά και τριγλυκερίδια,  γιατί μέσα από μηχανισμούς μάθησης, κάποτε εμπέδωσε ότι τα παχυντικά φαγητά τον κάνουν να νιώθει ωραία και τον ηρεμούν.

Εγκεφαλικό κύκλωμα επεξεργασίας γευστικών ερεθισμάτων

Ας δούμε όμως με λεπτομέρεια το ταξίδι των γεύσεων στον εγκέφαλο. Στη γλώσσα υπάρχουν κοντά στους 10000 χημειοϋποδοχείς που συλλέγουν πληροφορίες από τα φαγητά που τρώμε. Οι πληροφορίες αυτές μεταφέρονται μέσω του στελέχους στο θάλαμο και μετά καταλήγουν στο γευστικό φλοιό. Ο γευστικός φλοιός του εγκεφάλου συνδέεται με τη νήσο (insula), μία κρυμμένη περιοχή του φλοιού που είναι υπεύθυνη και για το συναίσθημα της αηδίας.

Διαδικασία απόφασης καταβροχθίσματος: άμεση εναντίον καθυστερημένης ικανοποίησης

Δύο κυκλώματα στον εγκέφαλο έχουν ενοχοποιηθεί για τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος θα τοποθετηθεί απέναντι σε ένα πιθανό γεύμα. Από τη μία πλευρά έχουμε το αυτόματο σύστημα απόκρισης στην ανταμοιβή, όπου ο καταναλωτής θερμίδων θα υποκύψει στο γεύμα σχεδόν ενστικτωδώς για να πάρει άμεσα την ευχαρίστησή του. Από την άλλη έχουμε την εφαρμογή γνωστικών στρατηγικών που θα επηρεάσουν το λογάριθμο της απόφασης, πιθανώς καθυστερώντας αρχικά την κατανάλωση και τοποθετώντας κάποιο πλαίσιο αυτοελέγχου στην όρεξη.

Στην πρώτη περίπτωση μιλάμε για το κοιλιακό μεταιχμιακό κύκλωμα, που ξεκινάει από τη νήσο, συνεχίζει στην αμυγδαλή και βρίσκει έξοδο στο κοιλιακό ραβδωτό σώμα μέσω της έλικας του προσαγωγίου και του κογχομετωπιαίου φλοιού. Το κύκλωμα αυτό δρα ταχύτατα και χαρακτηρίζεται από την επιθυμία του για άμεση ικανοποίηση. Που σημαίνει ότι αν υπερισχύσει, το πιθανό γεύμα θα γίνει βέβαιο γεύμα, και πιθανώς θα περιλαμβάνει πολλά λιπαρά, λόγω της παρηγορητικής –οπιοειδούς!- δράσης τους.

Στη δεύτερη περίπτωση μιλάμε για το ραχιαίο μεταιχμιακό κύκλωμα, όπου τα πράγματα είναι πιο πολύπλοκα. Εδώ το ανώτερο-πολιτισμένο μέρος του εγκεφάλου συμμετέχει με γνωστικές στρατηγικές στην απόκτηση της τροφής. Οι πληροφορίες φθάνουν από τον προμετωπιαίο φλοιό, του οποίου ο ρόλος είναι εν πολλοίς ανασταλτικός και ρυθμιστικός των ενστίκτων που πιέζουν για να εκπληρωθούν άμεσα. Εκεί θα φιλτραριστούν και θα βρουν έξοδο στο ραχιαίο ραβδωτό σώμα. Ο ρόλος του προμετωπιαίου στην περίπτωση αυτή είναι να μας σταματάει κάθε φορά που απαιτούμε τροφή χωρίς πραγματικά να τη χρειαζόμαστε. Στον προμετωπιαίο φλοιό γεννιέται λοιπόν ένα πεδίο σύγκρουσης: λογική εναντίον ενστίκτου. Τελικά αυτό που έχει σημασία είναι το ποιος θα υπερισχύσει. Εάν ο προμετωπιαίος είναι απενεργοποιημένος –για παράδειγμα μετά από εθισμό σε τροφές υψηλές σε λιπαρά- δε θα έχουμε το φρένο που βάζουν οι γνωστικές στρατηγικές, και άρα θα υπερισχύει το κοιλιακό κύκλωμα. Δυσλειτουργία στα κυκλώματα ελέγχου που περιγράψαμε παραπάνω θα μπορούσε να είναι η βάση διαταραχών πρόσληψης τροφής, όπως η υπερφαγία ή ψυχογενής βουλιμία. Το νευροψυχολογικό αποτέλεσμα στη συμπεριφορά του ατόμου στις περιπτώσεις αυτές είναι ανάλογο του εθισμού από οποιαδήποτε ουσία. Είναι πλέον αποδεδειγμένο ότι ο εθισμός αλλάζει τη νευροχημεία του εγκεφάλου και προετοιμάζει συμπεριφορικές εκδηλώσεις που στηρίζονται σε πάρα πολύ ισχυρά μαθησιακά πρότυπα (συμπεριφορά → ευχαρίστηση → μάθηση → συμπεριφορά κοκ.)

Ψυχοθεραπευτικές προεκτάσεις

Για την ψυχοθεραπεία που στηρίζεται σε επιστημονικά δεδομένα και που λαμβάνει υπόψη τη βιολογία του ανθρώπινου οργανισμού, τα παραπάνω έχουν σαφείς εφαρμογές. Διαταραχές διατροφής που παρουσιάζονται με απώλεια ελέγχου μπορούν να αντιμετωπίζονται ψυχοθεραπευτικά ακριβώς με την ισχυροποίηση των γνωστικών στρατηγικών που παρεμβαίνουν ανάμεσα στην ενστικτώδη επιθυμία και στην συμπεριφορά για την εκπλήρωσή της. Συγκεκριμένα, η ψυχοθεραπεία θα στοχεύσει στο μεταιχμιακό ραχιαίο κύκλωμα για να ενδυναμώσει τον προμετωπιαίο φλοιό ο οποίος έχει τη δύναμη να βάλει φρένο στις παράλογες ορέξεις του κοιλιακού κυκλώματος. Η δυνατότητα της ψυχοθεραπείας να αλλάζει δομές στον εγκέφαλο έχει άλλωστε αποδειχθεί σε αρκετές έρευνες (βλ. blog φάρμακα και ψυχοθεραπεία…).

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *